AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I SPORTU

Kierunek: Wychowanie fizyczne

Karolina Pancewicz

Funkcjonowanie psychofizyczne sportowców chorych na tężyczkę

Praca dyplomowa licencjacka napisana pod kierunkiem promotora dr Jolanta Gnitecka / Wrocław 2021

I Wstęp

Tematem pracy jest zagadnienie funkcjonowania psychofizycznego sportowców i innych osób chorych na tężyczkę. Od lat obserwujemy wzrost występowania niepokojących objawów wśród osób aktywnych sportowo. Często osoby zainteresowane nie zdają sobie sprawy, że przyczyną występowania nieprzyjemnych dolegliwości może być niedobór składników odżywczych. Nieustannie towarzyszący w codziennym życiu stres również ma destrukcyjny wpływ na zdrowie społeczeństwa.

W niniejszej pracy przedstawiam problem stanowiący nieodzowną część codziennego życia – zarówno osób czynnie uprawiających aktywność fizyczna, u których zdiagnozowano tężyczkę utajoną, jak i osób nie związanych ze sportem. Aby dobrze zrozumieć, jak tężyczka wpływa na życie zawodników na nią chorujących, należy najpierw przeanalizować, czym to zaburzenie charakteryzuje się oraz jakimi symptomami  przejawia się.

W pierwszym rozdziale pracy przybliżam tematykę tężyczki jako jednostki chorobowej w fizjologii człowieka oraz czynników wywołujących jej objawy. Kolejny rozdział to analiza świadomości oraz wiedzy w zakresie tematyki tężyczki utajonej u lekarzy,  sportowców, a także u osób, u których nie stwierdzono objawów tężyczki.Jak się okazuje, przypadłość stanowiącą chorobę powszechną nie jest jeszcze dogłębnie zbadana, a dostępność artykułów i doniesień na jej temat ogranicza się do niewielu publikacji.

Praca powstała w oparciu o wiedzę i doświadczenie lekarza, specjalisty z dziedziny  neurolgii – dr Katarzyny Toruńskiej, której pionierska praca w dziedzinie leczenia tężyczki przyczyniła się do wzrostu zainteresowania tężyczki oraz niewątpliwie pogłębiła świadomość społeczną w tym zakresie.

Rozdział drugi jest poświęcony konkretnemu przypadkowi zawodnika borykającego się z tężyczką. To opis procesu poszukiwania diagnozy, ukazanie choroby

z perspektywy zawodowego sportowca, jego ograniczeń oraz odczuć towarzyszących mu podczas przebiegu choroby. Dokonując przeglądu rozdziału możemy zaobserwować złożoność procesu leczenia w odniesieniu do osoby czynnie uprawiającej sport.

W części praktycznej zastosowano metodę sondażu diagnostycznego. Posłużono się autorskim kwestionariuszem ankiet zawierającym 50 pytań. Kwestionariusz dotyczył doświadczeń, jakie towarzyszyły ankietowanym od momentu wystąpienia pierwszych objawów.

Tężyczka – ogólne wprowadzenie

Tężyczka, określana jako stan chorobowy z pogranicza psychologii, psychiatrii

i neurologii, jest zespołem objawów będących wynikiem nadpobudliwości nerwowo-mięśniowej (Jopek, 2019).

Termin ten powstał na bazie łacińskiego słowa tetania (ang.: tetany, niem.: tetanie, franc.: tétanie, łac.: tetania) i pojawił się w piśmiennictwie medycznym w XIX wieku. Określenie tężyczka utajona pojawiło się w literaturze około roku 1945, a rozpowszechnione zostało przez K. O’Donovana (Kołłątaj, 2018).

Współcześnie najbliższe nam analizy  oparte o rolę magnezu w fizjologii człowieka można zawdzięczać doktorowi Durlach (Durlach, 1991).

1.1 Podział tężyczki

W medycynie powszechnie stosuje się kliniczny podział tężyczki na dwa typy. Pierwszy typ to tężyczka jawna – hipokalcemiczna,  w której przebiegu choroby można zaobserwować towarzyszące  jej objawy, występuje najczęściej u pacjentów charakteryzujących się pooperacyjna niedoczynnością przytarczyc. Drugi typ określany jako tężyczka utajona – normokalcemiczna inaczej spazmofilia), przebiega bez wyraźnej manifestacji klinicznej. Jest dużo powszechniej spotykana i wynika z  komórkowego niedoboru magnezu i zwiększonego napędu oddechowego (Jopek, 2019).

1.2 Czynniki ryzyka tężyczki

Tężyczka utajona  to choroba, która może dotyczyć wszystkich nie zależne od wieku lub płci. Odnotowano przypadki tężyczki wśród noworodków w okresie po noworodkowym oraz dzieci powyżej 3 roku życia. Jednak najczęściej towarzyszy ona osobą młodym. Ujawnia się po okresie dojrzewania i dotyczy głównie kobiet między       18-30 rokiem życia. Jest ślinie skorelowana ze sposobem życia oraz wynika z małej odporności na stres. Tym samym osoby zapadające na tę przypadłość odznaczają się większą skłonnością do hiperwentylacji w sytuacjach stresowych czy napadach lęku.  Najczęściej są to osoby aktywne, z pozoru zdrowe, charakteryzujące się wysoką ambicją       i perfekcjonizmem, zgłaszające wyraźne dolegliwości ze strony różnych narządów              i układów, których nie można jednoznacznie zweryfikować lub przypisać konkretnej jednostce chorobowej (Jopek, 2019).

Tężyczka to stan przewlekłego obniżenia sprawności organizmu. Do czynników ryzyka tężyczki zaliczamy: zaburzenia odżywiania, alkoholizm, choroby o podłożu hormonalnym lub powstałe w wyniku interwencji lekarskiej, stosowanie tzw. inhibitorów pompy protonowej, ciąża, zaburzenia wchłaniania jelit, Na liście chorób zwiększających ryzyko tężyczki są przede wszystkim choroby tarczycy, alergie i cukrzyca.

Tężyczka utajona może nie dawać objawów do momentu wystąpienia czynnika aktywującego. Według neurolog dr Katarzyny Toruńskiej najczęstszym aktywatorem  jest hiperwentylacja. Zakłócona równowaga kwasowo-zasadowa, jest kontrolowaną lub autonomiczną zwiększoną wentylacją płuc. Może ona oznaczać stan, podczas którego większa ilość powietrza wnika do pęcherzyków płucnych, co powoduje zmniejszenie ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla prowadząc do rozwoju zasadowych oddechowej Taki stan może być wywołany przez takie czynniki jak: hipoksja (niedobór tlenu w tkankach), działanie alergenów lub toksyn na układ oddechowy, ciąża,  zmiany zwyrodnieniowe ośrodkowego układu nerwowego, bodźce nerwowe jak stres psychologiczny, działanie zimna i inne. Hiperwentylacja często towarzyszy atakom paniki związanymi z tężyczką (Toruńska, 2003). Objawy tężyczki są ścisłe powiązane                   z poziomem wapnia zjonizowanego i rzadko występują przy poziomach wyższych niż      4,3 mg/dl (1,1 mmol/L).  Obniżony poziom wapnia w organizmie człowieka, tak zwana hipokalcemia, występująca również podczas hiperwentylacji determinuje wzrost łączenia się zjonizowanego wapnia z białkami, powoduje jego ograniczenie w komórkach i może wywołać nadpobudliwość nerwowo-mięśniowa. Ponieważ wapń bierze bezpośredni udział w procesach przekazywania impulsów oraz obniża próg pobudzenia neuronów ruchowych i czuciowych co determinuje objawy ze strony obwodowego oraz ośrodkowego układu nerwowego pacjenci z hipokalcemią  zgłaszają objawy bezpośrednio związane z układem mięśniowym. Wzrost pH we krwi przy wystąpieniu hiperwentylacji skłania do wystąpienia zasadowicy oddechowej a tym samym wyzwala objawy tężyczki przy stwierdzonym prawidłowym poziomie wapnia zjonizowanego.  Tężyczka utajona, zwana inaczej normokalcemiczną to przede wszystkim niedobór magnezu komórkowego

U osób, które borykają się z tetanią wynikającą z niedoboru magnezu przy prawidłowej zwartości wapnia, podłożem może być hiperwentylacja bez uwarunkowań organicznych, która  prowadzi do zasadowicy oddechowej aktywującej objawy somatyczne. Proces ten może utrwalić objawy, a u osób z tendencja do wzmożonego napędu oddechowego może zaniechać ujawnienie się choroby. Nadpobudliwość nerwowo-mięśniowa leżąca u podłoża tężyczki jest najczęściej wynikiem deficytów jonów magnezu, który stabilizuje błony neuronów tym samym zmniejszając pobudliwość komórek nerwowych. Bezpośrednie oddziaływanie magnezu na strukturę błon komórkowych ma ogromne znaczenie ochronne dla komórki zabezpieczając ją przed niekorzystnym napływem do jej wnętrza jonów sodu i wapnia. Zawartość magnezu w organizmie dorosłego człowieka wynosi około 1000 mmol tj. około 24 g. Z całej puli magnezu            w organizmie ok. 60 %, zlokalizowanych jest w układzie kostnym, ok. 39 % – w narządach i tkankach miękkich (płyn wewnątrzkomórkowy), a zaledwie około 1% znajduje się          w płynie zewnątrzko- mórkowym, w tym w osoczu krwi. Największe stężenie magnezu w płynie wewnątrzkomórkowym występuje w narządach i tkankach, które obciążone są dużym wydatkiem energetyczny jak: mózg, mięśnie szkieletowe, wątroba i mięsień sercowy (Terelak, 2003).

1.3 Objawy tężyczki

Tężyczka utajona dysponuje bardzo szerokim spektrum objawów. Rozpoczynając na tych z pozoru nie utrudniających funkcjonowania. Kończąc na tych które powodują sytuacje zagrażających życiu. Najniebezpieczniejszą forma jest niewątpliwie wzmożona hiperkalcemia, która może spowodować nagłe zatrzymanie pracy serca. Liczne przewodzenie impulsów do mięśni może wywoływać skurcze tężcowe oraz epizody drgawkowe. Ostry przebieg tężyczki występuje pod postacią drgawek, utraty przytomności i kurczów mięśni.  Napady tężyczkowe  mogą przebiegać w bardzo łagodny sposób bez niezbędnej pomocy ratownictwa medycznego. Charakteryzuje je w tedy wszelkiego rodzaju uczucia drętwienia okolicach ust oraz kończyn, kołatania serca, zawroty głowy, uczucie braku tchu, nudności oraz wykręcanie dłoni i stóp.  Do najbardziej podstawowych i najczęściej zgłaszanych prze osoby z podejrzeniem wystąpienia zaburzeń w gospodarce magnezowej  zaliczmy osłabienie koncentracji, nieustające zmęczenie, bezsenność, bóle mięśniowe, drżenie i skurcze mięśni, wzmożony lęk, rozdrażnienie, duszności, zaburzenia pamięci, niepokój, ogólne osłabienie, zasłabnięcia napadowe, nadmierna potliwość, kłucia i pobolewanie w okolicy serca, bóle opasające w okolicy klatki piersiowej i jamy brzusznej, uczucie ciała obcego w gardle, czyli tak zwana „kula histeryczna”, ruchy mimowolne, bóle i zawroty głowy, zziębnięcie i zasinienie kończyn, światłowstręt, podwójne widzenie, skurcz mięśni krtani, skurcz oskrzeli.

Wymieniając  objawy w  przebiegu tężyczki  należy pamiętać o występowaniu lęku napadowego inaczej zwanych napadami paniki. Osoby z objawami lęku napadowego cierpią na wiele zaburzeń somatycznych: wypadanie płatka zastawki mitralnej, idiopatyczną kardiomiopatię, różnego rodzaju zaburzenia czynności tarczycy, zaostrzenie dolegliwości związanych z owrzodzeniem żołądka i dwunastnicy, nasilenie ataków astmy (Zawadzki, 2007).

Często osoby z podejrzeniem tężyczki utajonej maja wykonane najróżniejsze  badania oraz są po konsultacji z wieloma specjalistami z różnych dziedzin. Mogą być również błędnie zdiagnozowani czego skutkiem jest pogorszenie ich stanu. Objawy tężyczki utajonej nie są charakterystyczne, dlatego aby rozpoznać u chorego  hipomagnezemię wykonuje się badanie,  podczas którego występuje dodatni:

– objaw Chwostka (gwałtowne skurcze mięśni  mimicznych twarzy w odpowiedzi na opukiwanie w okolicy pnia nerwu twarzowego; są to okolice policzka ok.2 cm od płatka ucha w brzeg mięśnia żwacza);

– objaw Trousseau (polegający na maksymalnym przykurczu wszystkich stawów 4 i 5 palca, przy jednoczesnym wyproście kciuka, palca wskazującego i środkowego oraz ich ustawieniu w postaci tak zwanej ręki położnika, po wygenerowaniu niedokrwienia na przykład poprzez uciśniecie ramienia mankietem do pomiaru ciśnienia tętniczego);

– objaw Lusta (polegający  na skurczu mięśni strzałkowych i odwiedzeniu stopy w odpowiedzi na uderzenie młoteczkiem w nerw strzałkowy wspólny tuż poniżej głowy kości strzałkowej).

Diagnozę można także ustalić na podstawie jednoczesnej oceny poziomu magnezu             w surowicy i wydalania go z moczem. Obecność hipomagnezemii z wydalaniem magnezu dostosowanym do jego poziomu w surowicy (2mmol/24h lub FE>2%) wskazują na defekt na poziomie nerek.

Spora część osób zgłaszających objawy, mogących sugerować diagnostykę w kierunku tężyczki utajonej jest kierowana na próbę tężyczkową. Badanie to jest najczulszymi najtrafniejszym  testem w diagnostyce tego schorzenia. Służy ocenie sprawność i wydolności badanego mięśnia podczas czynności spoczynkowej, dowolnego ruchu oraz wysiłku maksymalnego. Próba tężyczkowa j est to rodzaj badania EMG, które wykonuje się z użyciem specjalnej, jednorazowej elektrody igłowej. Umieszcza się ją          w pierwszym mięśniu międzykostnym oraz opaskę elastyczną, którą umieszcza się na         10 min. na ramieniu pacjenta. W 2 ostatnich minutach badania EMG kiedy pojawia się uczucie drętwienia ręki  dołącza się hiperwentylację. Po zwolnieniu ucisku opaski obserwujemy zapis pomiaru na oscyloskopie. Charakterystyczny dla tężyczki zapis EMG obejmuje wieloiglicowe potencjały wyładowań w 1 minucie po prowokacji niedokrwienia lub hiperwentylacji.

Po przeprowadzeniu próby z wynikiem dodatnim dalszą diagnostykę należy poszerzyć o  badania laboratoryjne. Tym samym sprawdzając rodzaj występującej                u badanego tężyczki. Należy określić poziom niedoborów magnezu, wapnia i potasu.

Poziom wapnia poniżej 1,1 mmol/ L wskazuje na tężyczkę hipokalcemiczna. U pacjentów

z niewydolności nerek lub przytarczyc można zaobserwować Hiperfosfatemię. Niski poziom fosforu występuje w zaburzeniach związanych z witaminą D, dlatego nal